Giữa vùng đất Khorezm ở phía tây Uzbekistan, Khiva hiện ra với những bức tường thành màu đất, các ngọn tháp Hồi giáo và những mái vòm phủ gạch men xanh lam. Những con đường hẹp len giữa các công trình cổ, nơi ánh nắng làm nổi bật sắc vàng nâu của tường đất và những hoa văn trang trí đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khiva từng là một ốc đảo quan trọng trên những tuyến giao thương xuyên Trung Á. Trước khi tiếp tục hành trình qua các vùng sa mạc rộng lớn, những đoàn lữ hành có thể dừng chân tại đây để nghỉ ngơi và trao đổi hàng hóa. Ngày nay, khu thành cổ Itchan Kala vẫn lưu giữ cấu trúc của một đô thị từng gắn với thương mại, tín ngưỡng và quyền lực của các vị khan.
Itchan Kala sau những bức tường thành
Trung tâm lịch sử của Khiva nằm trong Itchan Kala, khu nội thành được bao quanh bởi hệ thống tường thành bằng đất và gạch. Những bức tường cao, dày, được gia cố bằng các tháp phòng thủ tạo nên ranh giới rõ rệt giữa khu phố cổ và thành phố bên ngoài. Từ xa, các đoạn tường màu cát nối tiếp nhau khiến Itchan Kala gần như hòa vào cảnh quan khô hạn của vùng Khorezm.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khu nội thành có cấu trúc gần hình chữ nhật, với những tuyến đường nối các cổng thành và nhiều ngõ nhỏ dẫn vào khu dân cư. Bên trong là nhà thờ Hồi giáo, trường học tôn giáo, lăng mộ, cung điện và những ngôi nhà truyền thống. Các công trình được xây dựng, sửa chữa qua nhiều thời kỳ nhưng vẫn tạo thành một quần thể đô thị tương đối thống nhất.
Những cổng thành từng giữ vai trò kiểm soát việc ra vào, kết nối khu nội thành với các tuyến đường giao thương và khu vực dân cư bên ngoài. Ota Darvoza ở phía tây là một trong những lối vào quen thuộc của Itchan Kala. Bước qua cổng, những con đường lát đá mở ra giữa các bức tường cao, thỉnh thoảng xuất hiện một tháp giáo đường hoặc mặt tiền trường học Hồi giáo được trang trí bằng gạch men.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Giá trị của Itchan Kala còn nằm ở cấu trúc đô thị được gìn giữ qua nhiều thế kỷ. Những con đường, khoảng sân, công trình tôn giáo và khu dân cư cho thấy cách một thành phố Trung Á từng được tổ chức trong không gian giới hạn của tường thành. Năm 1990, Itchan Kala được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới, trở thành một trong những quần thể kiến trúc lịch sử tiêu biểu của Uzbekistan.
Một ốc đảo trên những tuyến đường lữ hành
Khiva nằm trong vùng Khorezm, gần lưu vực hạ nguồn sông Amu Darya, nơi nguồn nước từ hệ thống sông và các kênh dẫn đã tạo điều kiện hình thành những ốc đảo giữa môi trường khô hạn của Trung Á. Từ thời cổ đại, cư dân Khorezm đã phát triển nông nghiệp, xây dựng các khu định cư và công trình phòng thủ. Những dấu tích thành lũy bằng đất còn hiện diện giữa cảnh quan sa mạc, gợi nhớ lịch sử lâu đời của vùng đất này.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Trong lịch sử, những đoàn lữ hành đi qua Khorezm mang theo vải vóc, đồ thủ công và nhiều loại hàng hóa từ các khu vực khác nhau. Khiva nằm trên những tuyến giao thương liên kết Trung Á với Ba Tư và các vùng lân cận. Theo UNESCO, ốc đảo Khiva từng là một trong những điểm dừng cuối cùng của các đoàn lữ hành trước khi vượt sa mạc về phía Ba Tư.
Hoạt động thương mại để lại dấu ấn trong cấu trúc thành phố. Những khu chợ, nhà nghỉ dành cho thương nhân và các công trình phục vụ trao đổi hàng hóa xuất hiện bên cạnh nhà thờ Hồi giáo và trường học tôn giáo. Các tuyến đường lữ hành đưa thương nhân và hàng hóa đến Khiva, góp phần hình thành một môi trường đô thị có sự giao lưu giữa nhiều cộng đồng và truyền thống văn hóa.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khiva cũng từng là trung tâm của Hãn quốc Khiva, một thế lực chính trị quan trọng tại Khorezm. Đặc biệt trong các thế kỷ XVIII và XIX, nhiều công trình lớn được xây dựng hoặc mở rộng, tạo nên diện mạo kiến trúc còn được nhìn thấy tại Itchan Kala ngày nay. Những dấu tích ấy phản ánh một thành phố vừa giữ vai trò thương mại, vừa là nơi tập trung quyền lực của các vị khan. ("Khan" là tước hiệu của người cai trị, tương đương với vua trong lịch sử Trung Á)
Juma Mosque và những hàng cột gỗ cổ
Giữa những công trình Hồi giáo tại Itchan Kala, Juma Mosque mang một hình thức kiến trúc khác biệt. Thay vì một khoảng sân rộng mở ra dưới bầu trời, không gian chính của nhà thờ được che phủ bởi mái lớn và nâng đỡ bằng những hàng cột gỗ. Ánh sáng đi vào từ các khoảng mở trên mái, tạo nên những vùng sáng tối xen kẽ trong nội thất.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Bên trong Juma Mosque có hơn hai trăm cột gỗ, nhiều cột được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Các cột không hoàn toàn giống nhau về hình dáng, niên đại hay cách trang trí. Một số mang dấu ấn của những thời kỳ sớm hơn, trong khi những cột khác thuộc các giai đoạn xây dựng và tu sửa sau này. Sự khác biệt ấy tạo nên một không gian kiến trúc có chiều sâu lịch sử đặc biệt.
Những họa tiết hình học và thực vật xuất hiện trên thân cột, thể hiện kỹ thuật chạm khắc gỗ của các nghệ nhân Khorezm. Dưới mái nhà thờ, các hàng cột nối tiếp nhau tạo cảm giác như một khu rừng bằng gỗ, với những đường nét trang trí chỉ hiện rõ khi ánh sáng chiếu qua. Không gian có mái che rộng lớn cũng cho thấy cách kiến trúc thích nghi với điều kiện khí hậu khắc nghiệt của Trung Á.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Juma Mosque hiện nay chủ yếu mang diện mạo từ lần tái thiết vào thế kỷ XVIII, dù truyền thống kiến trúc và một số thành phần của công trình có nguồn gốc lâu đời hơn. Giữa thành phố nổi bật bởi những tháp cao và mái vòm xanh, không gian thấp, rộng và trầm của Juma Mosque mang đến một hình ảnh khác về nghệ thuật Hồi giáo tại Khiva.
Những trường học Hồi giáo và tháp men xanh
Các madrasah, hay trường học Hồi giáo truyền thống, là một phần quan trọng trong kiến trúc Itchan Kala. Những công trình này thường có mặt tiền lớn, cổng vòm cao và khoảng sân bên trong được bao quanh bởi các phòng học, phòng ở. Gạch nung và gạch men trang trí tạo nên những mảng màu nổi bật giữa các con phố có tường đất màu nâu vàng.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Một trong những công trình đáng chú ý là Muhammad Amin Khan Madrasah, nằm gần cổng phía tây của khu thành cổ. Được xây dựng vào thế kỷ XIX, công trình có quy mô lớn với mặt tiền trang trí bằng gạch men. Ngay bên cạnh là Kalta Minor, ngọn tháp thấp nhưng có thân rộng, phủ những dải hoa văn xanh lam và xanh ngọc. Dù chưa bao giờ được hoàn thành theo chiều cao dự kiến, Kalta Minor vẫn trở thành một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của Khiva.
Đi sâu hơn vào Itchan Kala, những trường học Hồi giáo khác tiếp tục xuất hiện dọc các tuyến đường. Các mặt tiền được trang trí bằng hoa văn hình học, chữ Ả Rập và những mảng gạch men nhiều sắc độ. Mỗi công trình có tỷ lệ và cách trang trí riêng, phản ánh sự phát triển của nghệ thuật kiến trúc qua các giai đoạn khác nhau.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Những madrasah từng giữ vai trò trong đời sống giáo dục và tôn giáo của thành phố. Chúng cũng thể hiện sự bảo trợ của các vị khan và những nhân vật có ảnh hưởng đối với kiến trúc Khiva. Ngày nay, nhiều công trình đã được chuyển đổi chức năng, nhưng các cổng vòm, sân trong và dãy phòng vẫn giúp hình dung không gian học tập của một đô thị Hồi giáo truyền thống.
Cung điện và dấu ấn của các vị khan
Bên cạnh các công trình tôn giáo, Itchan Kala còn lưu giữ những không gian từng gắn với quyền lực của các vị khan Khiva. Kunya Ark, khu thành nội nằm gần phía tây Itchan Kala, từng là nơi tập trung các hoạt động cai trị và sinh hoạt của triều đình. Phía sau những bức tường là các khoảng sân, phòng tiếp khách và những khu vực phục vụ nghi lễ hoàng gia.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Một trong những không gian nổi bật tại Kunya Ark là khu vực tiếp kiến với những hàng cột gỗ và các mảng tường trang trí gạch men xanh trắng. Những họa tiết tinh xảo xuất hiện trên cột, trần và bề mặt tường, tạo nên sự tương phản với kiến trúc tường đất bên ngoài. Cách tổ chức các khoảng sân và hành lang phản ánh đời sống cung đình trong môi trường khí hậu khô nóng.
Ở phía đông khu thành cổ, Tash Khauli Palace được xây dựng dưới thời Alla Kuli Khan vào thế kỷ XIX. Quần thể gồm nhiều khoảng sân và không gian chức năng nổi bật với các hành lang gỗ chạm khắc, gạch men trang trí và những bức tường cao bao quanh. Tên gọi Tash Khauli thường được hiểu là "cung điện đá", dù công trình kết hợp nhiều vật liệu kiến trúc truyền thống của Khoezm.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Những cung điện này cho thấy một khía cạnh khác của Khiva bên cạnh các nhà thờ và trường học Hồi giáo. Không gian hoàng gia được tổ chức theo những quy tắc riêng, với khu vực tiếp kiến, sinh hoạt và nghi lễ. Các chi tiết trang trí phản ánh sự phát triển của nghề thủ công địa phương, đặc biệt là chạm khắc gỗ, làm gạch men và trang trí kiến trúc.
Những con phố giữ lại diện mạo Khiva
Điều làm nên nét riêng của Khiva không nằm hoàn toàn ở những công trình nổi tiếng. Giữa các nhà thờ, trường học và cung điện là mạng lưới đường phố hẹp, những bức tường đất và các ngôi nhà truyền thống. Nhiều ngôi nhà được tổ chức quanh sân trong, với các phòng sinh hoạt hướng vào khoảng không riêng tư thay vì mở trực tiếp ra đường phố.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Kiến trúc nhà ở tại Khiva phản ánh cách cư dân thích nghi với khí hậu Trung Á. Tường dày giúp hạn chế tác động của nhiệt độ bên ngoài, trong khi sân trong và những hiên có mái che tạo không gian sinh hoạt phù hợp với mùa hè nóng. Các cột gỗ chạm khắc cũng xuất hiện trong kiến trúc dân cư, nối tiếp kỹ thuật thủ công có thể bắt gặp ở những công trình lớn.
Trên các con đường Itchan Kala, những ngọn tháp thường xuất hiện phía trên mái nhà thấp. Gạch men xanh của các công trình tôn giáo nổi bật giữa sắc nâu vàng của tường đất, tạo nên bảng màu đặc trưng của thành phố. Ánh sáng thay đổi trong ngày làm bề mặt tường và các chi tiết kiến trúc hiện lên với những sắc độ khác nhau.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Itchan Kala ngày nay vẫn là một phần của Khiva, nơi di sản được bảo tồn bên cạnh hoạt động du lịch và đời sống địa phương. Những bức tường thành, con phố, sân trong và công trình cổ tạo nên một tổng thể hiếm có về kiến trúc đô thị Trung Á. Sau những bức tường màu đất, Khiva lưu giữ dấu ấn của một ốc đảo từng đón những đoàn lữ hành, một trung tâm quyền lực của Khorezm và một thành phố được định hình qua nhiều thế kỷ giao thương giữa các vùng sa mạc.
