Giữa vùng đất Karnataka ở miền nam Ấn Độ, Hampi hiện ra với một cảnh quan khác thường. Những khối đá granite khổng lồ nằm chồng lên nhau trên các sườn đồi, xen giữa là những ngôi đền cổ, hàng cột đá, cổng tháp và dấu tích của một thành phố từng phát triển rực rỡ. Dòng Tungabhadra uốn qua vùng đất khô cằn, mang đến những dải cây xanh và đồng ruộng giữa không gian đá rộng lớn.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Ngày nay, Hampi được biết đến như một trong những quần thể di sản quan trọng của Ấn Độ. Nhưng trước khi trở thành vùng đất của những tàn tích, nơi đây từng là trung tâm quyền lực của đế chế Vijayanagara, một vương quốc hùng mạnh ở miền nam Ấn Độ từ thế kỷ XIV đến XVI. Những công trình còn lại cho thấy quy mô của một kinh đô từng có cung điện, đền thờ, khu chợ và mạng lưới giao thương phát triển.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khám phá Hampi là hành trình đi qua những dấu tích của một nền văn minh đã mất, nơi kiến trúc được xây dựng giữa địa hình đá tự nhiên và những không gian linh thiêng vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống người dân.
Khi những khối đá trở thành một phần của kinh đô
Điều gây ấn tượng đầu tiên ở Hampi là địa hình. Trên những ngọn đồi thấp và vùng đồng bằng rộng, vô số khối đá granite nằm rải rác, có nơi xếp thành những cụm cao như tháp, có nơi trải dài xuống tận bờ sông Tungabhadra. Những khối đá có hình dạng kỳ lạ được hình thành qua quá trình phong hóa và xói mòn kéo dài hàng triệu năm, tạo nên cảnh quan gần như không thể nhầm lẫn với nơi nào khác.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Chính địa hình này đã góp phần định hình kinh đô Vijayanagara. Những dãy đồi đá tạo ra các ranh giới phòng thủ tự nhiên, trong khi dòng Tungabhadra cung cấp nguồn nước cho cư dân và hoạt động nông nghiệp. Các công trình kiến trúc được xây dựng xen giữa những khối đá, tận dụng địa thế sẵn có để hình thành hệ thống thành lũy, khu dân cư và không gian tôn giáo.
Tại Hampi, đá cũng trở thành vật liệu chính trong kiến trúc. Những cột đền, tượng thần, bậc thềm và tường thành được chế tác từ granite địa phương. Từ các khối đá thô ráp ngoài thiên nhiên, những người thợ đã tạo nên các tác phẩm chạm khắc tinh xảo, thể hiện hình ảnh thần linh, vũ công, động vật và những câu chuyện trong thần thoại Hindu.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Cảnh quan thiên nhiên và dấu tích kiến trúc hiện diện gần như liên tục trên khắp vùng đất. Một con đường nhỏ có thể đi qua những tảng đá khổng lồ rồi mở ra trước một ngôi đền cổ, một hàng cột hoặc phần nền còn lại của công trình từng thuộc kinh đô. Sự hòa quyện ấy tạo nên diện mạo đặc biệt của Hampi, nơi những khối đá dường như đã trở thành một phần trong câu chuyện lịch sử.
Vijayanagara và thời kỳ huy hoàng của một đế chế
Đế chế Vijayanagara được thành lập vào năm 1336 và dần phát triển thành một trong những thế lực quan trọng nhất của miền nam Ấn Độ. Kinh đô nằm bên dòng Tungabhadra, tại vùng đất ngày nay được biết đến với tên Hampi. Trong hơn hai thế kỷ, các vị vua Vijayanagara đã mở rộng lãnh thổ, phát triển thương mại và bảo trợ cho nghệ thuật, kiến trúc cùng các truyền thống tôn giáo Hindu.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Thời kỳ phát triển nổi bật của đế chế gắn với triều đại Krishnadevaraya vào đầu thế kỷ XVI. Nhiều công trình tôn giáo và hoàng gia được xây dựng hoặc mở rộng, góp phần tạo nên một kinh đô có quy mô lớn. Các ghi chép của thương nhân và du khách nước ngoài từng đến Vijayanagara mô tả những khu chợ sầm uất, cung điện, đền thờ và hoạt động giao thương phong phú.
Hampi từng là nơi gặp gỡ của nhiều tuyến thương mại. Hàng hóa từ các vùng khác nhau của Ấn Độ và những thị trường xa hơn được trao đổi tại kinh đô, trong đó có ngựa, đá quý, vải vóc và nhiều sản vật có giá trị. Những khu chợ được bố trí gần các quần thể đền lớn, phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa hoạt động kinh tế, tôn giáo và đời sống đô thị.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Bước ngoặt xảy ra năm 1565, khi quân đội Vijayanagara thất bại trong trận Talikota trước liên minh các vương quốc Hồi giáo vùng Deccan. Kinh đô sau đó bị cướp phá và tàn phá nặng nề, đánh dấu sự suy tàn của trung tâm quyền lực từng phát triển rực rỡ. Đế chế vẫn tiếp tục tồn tại dưới những hình thức khác trong một thời gian, nhưng Hampi không bao giờ khôi phục được vị thế kinh đô như trước.
Đền Virupaksha và đời sống tín ngưỡng còn tiếp nối
Giữa những công trình đã trở thành phế tích, đền Virupaksha vẫn giữ một vị trí đặc biệt. Đây là một trong những trung tâm thờ phụng lâu đời nhất tại Hampi, dành cho thần Shiva dưới hình thức Virupaksha. Truyền thống tôn giáo tại khu vực này có nguồn gốc từ trước thời Vijayanagara và tiếp tục được duy trì qua nhiều thế kỷ.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Từ xa, cổng tháp gopuram cao vươn lên giữa cảnh quan đá và những ngôi nhà thấp. Công trình mang đặc trưng kiến trúc đền Hindu miền nam Ấn Độ với nhiều tầng thu nhỏ dần về phía đỉnh, được trang trí bằng các chi tiết điêu khắc. Bên trong quần thể là những khoảng sân, hành lang có cột đá và các điện thờ, nơi nhiều nghi lễ tôn giáo vẫn diễn ra.
Không gian quanh Virupaksha cũng lưu giữ dấu tích của đời sống kinh đô xưa. Trước cổng đền là con đường rộng từng thuộc khu chợ Hampi Bazaar, hai bên còn những dãy cột đá kéo dài. Những công trình này gợi lại thời kỳ khu vực quanh đền vừa là trung tâm hành hương, vừa là nơi diễn ra các hoạt động thương mại và sinh hoạt cộng đồng.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Virupaksha tạo nên một nét khác biệt giữa quần thể di tích rộng lớn. Trong khi nhiều đền tháp đã mất đi chức năng ban đầu, nơi đây vẫn gắn với các nghi lễ, lễ hội và hoạt động tín ngưỡng của người dân. Hampi có thể đã không còn là kinh đô, nhưng một phần đời sống tinh thần từng hình thành trên vùng đất này vẫn tiếp tục hiện diện.
Đền Vittala và cỗ xe đá nổi tiếng
Trong số những công trình kiến trúc tại Hampi, quần thể đền Vittala được xem là một trong những thành tựu nổi bật nhất của nghệ thuật Vijayanagara. Ngôi đền dành cho Vittala, một hình thức của thần Vishnu, được phát triển qua nhiều giai đoạn và đạt đến quy mô đáng kể dưới thời các vị vua Vijayanagara. Những hành lang cột đá, điện thờ và sân rộng thể hiện sự tinh xảo của kiến trúc Dravidian.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Điểm nổi tiếng nhất của quần thể là Stone Chariot, cỗ xe bằng đá nằm giữa sân đền. Công trình thực chất là một điện thờ Garuda, linh vật gắn với thần Vishnu, được tạo hình theo kiểu xe rước trong các nghi lễ Hindu. Những bánh xe, bệ đỡ và chi tiết trang trí được chạm khắc tỉ mỉ, khiến toàn bộ công trình mang dáng vẻ của một cỗ xe nghi lễ bằng đá.
Bên cạnh Stone Chariot, đền Vittala còn được biết đến với những cột đá có cấu trúc đặc biệt tại Ranga Mandapa, thường được gọi là các cột nhạc. Những cột này nổi tiếng vì khả năng tạo ra âm thanh khi được tác động, thể hiện kỹ thuật chế tác đá tinh vi của các nghệ nhân thời Vijayanagara. Ngày nay, việc gõ vào cột không được khuyến khích nhằm bảo vệ di tích.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Những bức phù điêu, hình tượng động vật và các hàng cột trong quần thể cho thấy nghệ thuật điêu khắc đã phát triển đến trình độ cao. Phía ngoài đền còn dấu tích của con đường chợ rộng, nơi từng kết nối hoạt động tôn giáo với đời sống thương mại. Giữa cảnh quan đá rộng lớn, Vittala lưu giữ hình ảnh của một thời kỳ mà kiến trúc, tín ngưỡng và nghệ thuật cùng đạt đến sự phát triển rực rỡ.
Những khu chợ cổ và dấu tích đời sống hoàng gia
Những tàn tích tại Hampi không chỉ thuộc về các công trình tôn giáo. Trên khắp khu vực di sản còn có dấu vết của đường phố, khu chợ, hệ thống thủy lợi và những công trình từng phục vụ đời sống hoàng gia. Chúng cho thấy Vijayanagara đã phát triển thành một đô thị có tổ chức, với nhiều khu vực đảm nhiệm những chức năng khác nhau.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Các con đường chợ gần Virupaksha và Vittala là những dấu tích dễ nhận thấy. Những hàng cột đá kéo dài hai bên lối đi từng gắn với các gian hàng và hoạt động trao đổi hàng hóa. Dù phần lớn kiến trúc phía trên đã biến mất, bố cục còn lại vẫn giúp hình dung quy mô của những không gian thương mại trong kinh đô.
Ở khu vực hoàng gia, những công trình như Lotus Mahal và Elephant Stables lại mang một phong cách kiến trúc khác. Lotus Mahal nổi bật với những mái vóm và đường nét trang trí kết hợp nhiều truyền thống kiến trúc, trong khi Elephant Stables là dãy công trình có các gian lớn cùng hệ thống mái vòm đa dạng. Những dấu tích này phản ánh sự giao thoa nghệ thuật trong môi trường cung đình Vijayanagara.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Một công trình đáng chú ý khác là Mahanavami Dibba, nền đài cao gắn với các nghi lễ và hoạt động hoàng gia. Từ những bậc đá và phần nền còn lại, người ta có thể hình dung những buổi lễ từng diễn ra tại trung tâm quyền lực của đế chế. Các hệ thống bể nước bậc thang và kênh dẫn nước gần đó cũng cho thấy khả năng quy hoạch và kỹ thuật thủy lợi của cư dân Vijayanagara.
Dòng Tungabhadra giữa vùng đất đá
Dòng Tungabhadra giữ một vị trí quan trọng trong cảnh quan và lịch sử Hampi. Con sông chảy qua những khối đá lớn, tạo thành các đoạn nước uốn lượn giữa bờ đá và những dải cây xanh. Tại một vùng đất có khí hậu tương đối khô, sự hiện diện của dòng sông mang đến nguồn nước thiết yếu cho nông nghiệp và đời sống cư dân từ nhiều thế kỷ trước.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Dọc hai bên bờ sông vẫn còn những bậc đá, đền thờ và dấu tích kiến trúc gắn với hoạt động tôn giáo. Một số khu vực mang ý nghĩa linh thiêng trong truyền thống Hindu, liên hệ với các câu chuyện về thần Shiva và những truyền thuyết địa phương. Sông Tungabhadra đã hiện diện trong đời sống tinh thần của vùng đất này từ trước khi Vijayanagara trở thành một đế chế hùng mạnh.
Cảnh quan ven sông cũng thể hiện rõ sự đối lập giữa đá và nước. Những khối granite có hình dạng bất thường nằm sát mép nước, phía sau là các ngọn đồi đá trải dài. Vào những thời điểm ánh sáng dịu, bề mặt đá chuyển sang sắc vàng và nâu ấm, trong khi dòng sông phản chiếu những mảng xanh của cây cối ven bờ.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Đối với kinh đô Vijayanagara, Tungabhadra từng là một phần của hệ thống phòng thủ, giao thông và cung cấp nước. Đối với Hampi ngày nay, dòng sông vẫn kết nối cảnh quan thiên nhiên với các dấu tích lịch sử, tạo nên một không gian mà những công trình cổ không bị tách rời khỏi môi trường đã hình thành nên chúng.
Khi một đế chế chỉ còn lại dấu tích
Hampi ngày nay trải rộng trên một vùng di sản lớn, nơi những công trình còn lại xuất hiện giữa làng mạc, đồng ruộng và các dãy đồi đá. Có những ngôi đền vẫn giữ được cấu trúc tương đối nguyên vẹn, trong khi nhiều khu vực chỉ còn nền móng, hàng cột hoặc những bức tường đứng giữa không gian trống. Từng dấu tích nhỏ góp phần tái hiện hình ảnh của kinh đô Vijayanagara từng tồn tại trên vùng đất này.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Năm 1986, Quần thể di tích Hampi được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới, ghi nhận giá trị đặc biệt của kiến trúc, lịch sử và sự kết hợp giữa công trình do con người xây dựng với cảnh quan tự nhiên. Những ngôi đền Dravidian, khu vực hoàng gia, công trình thủy lợi và các tuyến đường cổ tạo nên một quần thể khảo cổ có quy mô và tính liên kết hiếm thấy.
Điều đáng nhớ ở Hampi nằm trong cách những dấu tích ấy tồn tại giữa thiên nhiên. Một cổng tháp vươn lên phía sau những tảng đá, hàng cột của khu chợ cổ kéo dài về phía ngọn đồi, còn dòng Tungabhadra tiếp tục chảy qua những bờ đá đã chứng kiến nhiều thế kỷ biến đổi. Không gian rộng lớn khiến người ta dễ hình dung về quy mô của thành phố xưa, ngay cả khi phần lớn công trình đã không còn.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Hampi lưu giữ câu chuyện về sự phát triển và suy tàn của một đế chế từng giữ vị trí quan trọng trong lịch sử miền nam Ấn Độ. Những ngôi đền, cỗ xe đá, khu chợ và dấu tích hoàng gia vẫn hiện diện giữa cảnh quan granite đã tồn tại từ rất lâu trước thời Vijayanagara. Chính sự gặp gỡ giữa thiên nhiên và lịch sử ấy tạo nên một Hampi khác biệt, nơi quá khứ không nằm trong một công trình riêng lẻ mà trải rộng trên cả vùng đất.
