Nếu Paris thường được nhớ đến qua những đại lộ rộng, bảo tàng và các công trình biểu tượng, Lyon lại tạo ấn tượng theo một cách khác. Thành phố được hình thành từ nhiều lớp không gian nối tiếp nhau, nơi dấu tích La Mã, những khu phố Phục Hưng, di sản tơ lụa và kiến trúc đương đại cùng hiện diện trong một cấu trúc đô thị đã phát triển suốt hơn hai nghìn năm.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Từ đồi Fourvière nhìn xuống Vieux Lyon, qua dòng Saône để đến Presqu'île rồi tiếp tục về phía nam, nơi Rhône và Saône gặp nhau, mỗi khu vực dường như kể lại một giai đoạn khác trong lịch sử thành phố. Chính sự phát triển liên tục này đã góp phần đưa khu vực lịch sử Lyon trở thành Di sản Thế giới UNESCO từ năm 1998.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Nhìn Lyon theo cách ấy, hành trình qua thành phố cũng giống như đi dọc một dòng thời gian. Mỗi khu vực giữ lại một phần quá khứ riêng, nhưng tất cả vẫn kết nối với nhau qua những con phố, sườn đồi và hai dòng Rhône và Saône. Chính sự liền mạch ấy tạo nên một diện mạo rất riêng cho Lyon giữa những thành phố lớn của Pháp
Lyon, thành phố được hình thành giữa Rhône và Saône
Cấu trúc của Lyon Pháp gắn chặt với hai dòng sông. Saône chảy xuống từ phía bắc, Rhône chạy dọc phía đông và hai dòng nước gặp nhau ở đầu phía nam của bán đảo Presqu'île. Phía tây là đồi Fourvière, phía bắc là Croix Rousse. Địa hình gồm sông, đồi và những dải đất hẹp giữa chúng đã ảnh hưởng trực tiếp đến cách thành phố mở rộng qua nhiều thế kỷ.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Từ khu định cư La Mã trên Fourvière, Lyon dần phát triển xuống bờ Saône, mở sang Presqu'île rồi tiếp tục vượt Rhône về phía đông. Các giai đoạn phát triển không hoàn toàn xóa bỏ những gì có trước mà để lại những khu vực mang diện mạo riêng, từ phố cổ dày đặc đến quảng trường, đại lộ và những khu đô thị hiện đại.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Bởi vậy, sông Rhône và sông Saône không chỉ tạo nên cảnh quan cho Lyon. Hai dòng sông còn giống như những đường phân chia tự nhiên giữa các lớp đô thị, giúp người ta cảm nhận rõ sự thay đổi của thành phố khi đi từ bờ này sang bờ khác.
Fourvière và dấu tích của Lyon từ thời La Mã
Muốn lần về lớp lịch sử xa nhất của thành phố Lyon, có thể bắt đầu từ Fourvière. Trên ngọn đồi này, người La Mã thành lập Lugdunum vào năm 43 trước Công nguyên. Thành phố sau đó phát triển thành một trung tâm quan trọng của xứ Gaul và giữ vị trí đáng kể trong mạng lưới đô thị của Đế chế La Mã.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Dấu vết của thời kỳ ấy vẫn còn trên sườn Fourvière với khu khảo cổ Lugdunum, nơi lưu giữ một nhà hát La Mã lớn và một odeon nhỏ hơn. Nhà hát tận dụng độ dốc tự nhiên của ngọn đồi và sau nhiều lần mở rộng có thể chứa khoảng 10.000 người. Những công trình còn lại cho thấy quy mô của Lugdunum trong thời kỳ cổ đại, đồng thời đặt nền móng cho câu chuyện kéo dài hơn hai thiên niên kỷ của lịch sử Lyon.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Fourvière ngày nay còn được nhận diện bởi Vương cung thánh đường Notre Dame de Fourvière, xuất hiện nhiều thế kỷ sau những công trình La Mã. Sự tồn tại của các di tích thuộc những thời đại rất khác nhau trên cùng một ngọn đồi khiến Fourvière trở thành nơi thể hiện rõ nhất cách Lyon liên tục chồng thêm những lớp kiến trúc mới lên quá khứ của mình.
Vieux Lyon và những con phố mang dấu ấn Phục Hưng
Từ Fourvière đi xuống phía Saône, không gian dần chuyển sang những con phố lát đá, dãy nhà cao đứng sát nhau và các khoảng sân nằm khuất phía sau mặt tiền. Đây là Vieux Lyon, khu phố cổ nằm giữa sườn đồi và dòng Saône, đồng thời là một trong những khu vực thể hiện rõ nhất dấu ấn Phục Hưng của thành phố.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Trong thế kỷ XV và XVI, Lyon trở thành một trung tâm thương mại quan trọng với những hội chợ lớn thu hút thương nhân và chủ ngân hàng từ nhiều khu vực châu Âu. Sự thịnh vượng ấy góp phần hình thành những tòa nhà với sân trong, cầu thang xoắn, hành lang và nhiều chi tiết chịu ảnh hưởng của kiến trúc Phục Hưng Italy.
Điểm đặc biệt của phố cổ Lyon không nằm ở một công trình riêng lẻ mà ở toàn bộ cấu trúc khu phố. Những mặt tiền khá kín đáo thường che giấu các khoảng sân và lối đi nằm sâu bên trong. Vì được hình thành trên dải đất hẹp giữa Saône và Fourvière, mạng lưới đường phố tại đây cũng phải thích nghi với địa hình, tạo nên một không gian đô thị dày đặc và nhiều lớp.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Chính sự kết hợp giữa kiến trúc, địa hình và lịch sử thương mại giúp Vieux Lyon giữ được một bản sắc khác với những khu trung tâm được quy hoạch rộng rãi hơn ở phía bên kia dòng Saône.
Traboules, những lối đi ẩn phía sau phố cổ
Một trong những nét đặc trưng nhất của kiến trúc Lyon là traboules, những lối đi xuyên qua bên trong các tòa nhà, sân trong và cầu thang để nối hai con phố với nhau. Thay vì đi vòng theo đường bên ngoài, người ta có thể bước qua một cánh cửa, xuyên qua một khối nhà rồi xuất hiện ở một con phố khác.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Trong Vieux Lyon, traboules gắn với cấu trúc của những dãy nhà Phục Hưng. Khi xuất hiện tại Croix Rousse, chúng lại có mối liên hệ rõ hơn với cộng đồng thợ dệt tơ lụa. Trên địa hình nhiều dốc, những lối đi này giúp kết nối các con phố ở những cao độ khác nhau và hỗ trợ việc vận chuyển hàng hóa giữa khu sản xuất với phần còn lại của thành phố.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Vì vậy, traboules Lyon không chỉ là những lối đi gây tò mò cho người ghé thăm. Chúng phản ánh cách cư dân tổ chức đời sống bên trong một đô thị có địa hình phức tạp. Qua những sân nhỏ, hành lang và cầu thang khuất sau mặt phố, một phần lịch sử sinh hoạt và lao động của Lyon vẫn được lưu giữ đến ngày nay.
Presqu'île và nhịp sống giữa hai dòng sông
Qua Saône từ Vieux Lyon là Presqu'île, bán đảo nằm giữa Rhône và Saône và tạo nên phần trung tâm quan trọng của thành phố. Nếu Fourvière gắn với Lyon cổ đại, Vieux Lyon mang dấu ấn Phục Hưng thì Presqu'île cho thấy rõ hơn quá trình thành phố bước vào thời kỳ phát triển đô thị quy mô lớn.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khu vực này hình thành qua nhiều giai đoạn khác nhau. Đến thế kỷ XIX, nhiều trục đường lớn được mở giữa Bellecour và Terreaux, thay đổi mạng lưới phố cũ và tạo nên những dãy nhà, quảng trường cùng không gian thương mại rộng rãi hơn. Đây cũng là giai đoạn diện mạo của trung tâm Lyon ngày càng gần với một thành phố châu Âu hiện đại.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Vị trí giữa hai dòng nước khiến Presqu'île có một cấu trúc đặc biệt. Phía tây hướng về Saône, Vieux Lyon và Fourvière, trong khi phía đông mở sang bờ Rhône và những khu vực phát triển về sau. Chỉ trong một khoảng cách tương đối ngắn, người ta có thể đi qua nhiều lớp cảnh quan khác nhau của thành phố Lyon.
Croix Rousse và dấu ấn của thành phố tơ lụa
Phía bắc Presqu'île là Croix Rousse, khu vực gắn với một chương quan trọng trong văn hóa Lyon. Nếu Fourvière thường được ví như ngọn đồi của tôn giáo, Croix Rousse lại được biết đến như ngọn đồi của lao động bởi lịch sử lâu dài của ngành tơ lụa.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Nghề sản xuất tơ lụa đã xuất hiện tại Lyon từ thế kỷ XVI, nhưng đến thế kỷ XIX, Croix Rousse trở thành một trong những khu vực tập trung đông đảo thợ dệt canuts. Những tòa nhà tại đây được xây với trần cao và cửa sổ lớn để phù hợp với kích thước của các khung cửi. Kiến trúc khu phố vì thế trực tiếp phản ánh hoạt động sản xuất từng diễn ra bên trong.
Địa hình dốc cũng tạo nên những cầu thang, đường nhỏ và traboules nối giữa các cao độ khác nhau. Trong thế kỷ XIX, Croix Rousse còn là nơi diễn ra các cuộc nổi dậy của thợ dệt, để lại dấu ấn quan trọng trong lịch sử lao động của Lyon.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Nhờ Croix Rousse, di sản của thành phố không chỉ được kể qua những công trình tôn giáo hay phố cổ. Những căn nhà từng đặt khung cửi, các lối đi xuyên tòa nhà và cấu trúc đường phố cũng trở thành dấu vết của một thời kỳ mà tơ lụa góp phần định hình kinh tế và xã hội Lyon.
Confluence và một Lyon hướng về tương lai
Đi dọc Presqu'île về phía nam là Confluence Lyon, nơi Rhône và Saône tiến gần rồi gặp nhau. Nếu Fourvière mở đầu câu chuyện với những dấu tích hơn hai nghìn năm tuổi, Confluence lại đại diện cho một Lyon đang tiếp tục thay đổi trong thế kỷ XXI.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khu vực này từng gắn với công nghiệp, kho bãi và các hoạt động hậu cần. Từ đầu thế kỷ XXI, quá trình tái phát triển quy mô lớn đã từng bước biến những khu đất cũ thành không gian nhà ở, thương mại, văn hóa và công cộng. Những công trình mới với ngôn ngữ kiến trúc đương đại tạo nên sự tương phản rõ rệt với phố cổ Lyon ở phía bắc.
Không gian Confluence cũng rộng và mở hơn, với nhiều khu vực ven nước, công trình hiện đại và khoảng xanh. Chính tại nơi hai dòng sông gặp nhau, kiến trúc Lyon tiếp tục có thêm một lớp mới, cho thấy thành phố không dừng lại ở việc bảo tồn quá khứ mà vẫn tiếp tục phát triển dựa trên cấu trúc đô thị đã có.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Sự xuất hiện của Confluence khiến hành trình qua Lyon gần như có một điểm kết tự nhiên. Từ nguồn gốc La Mã trên Fourvière đến kiến trúc Phục Hưng của Vieux Lyon, thành phố tiếp tục mở rộng qua Presqu'île và cuối cùng tiến đến một khu đô thị hiện đại ở nơi Rhône và Saône hợp lưu.
Lyon, thành phố có thể đọc qua từng lớp kiến trúc
Điều làm du lịch Lyon khác biệt không nằm ở một biểu tượng duy nhất. Sức hút của thành phố đến từ việc nhiều giai đoạn lịch sử vẫn có thể được nhận ra trong cấu trúc đô thị hiện tại.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Fourvière giữ lại dấu tích của Lugdunum. Vieux Lyon đưa người ta đến những con phố thời Phục Hưng và các traboules ẩn sau mặt tiền. Croix Rousse lưu giữ ký ức về cộng đồng thợ dệt tơ lụa, trong khi Presqu'île cho thấy quá trình hình thành một trung tâm đô thị rộng lớn hơn. Ở phía nam, Confluence tiếp tục câu chuyện bằng kiến trúc và quy hoạch đương đại.
Rhône và Saône kết nối tất cả những không gian ấy. Hai dòng sông vừa định hình địa lý vừa chứng kiến Lyon dịch chuyển, mở rộng và thay đổi qua hơn hai nghìn năm. Vì thế, hiểu Lyon không chỉ là nhìn vào từng công trình riêng biệt mà còn là quan sát cách những ngọn đồi, bờ sông, phố cổ và khu đô thị mới cùng tồn tại trong một thành phố.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Ở Lyon, quá khứ vẫn hiện diện trong hình dáng của đường phố và kiến trúc, nhưng không khiến thành phố trở nên tĩnh tại. Những lớp lịch sử tiếp tục đứng cạnh những không gian mới, tạo nên một Lyon nơi di sản và đời sống đô thị hiện đại vẫn nối tiếp nhau giữa Rhône và Saône.
