Nắng chiều phủ lên những vách sa thạch ở AlUla một màu vàng mật. Trong các khe núi, bóng tối đã chuyển sang nâu sẫm, còn nền cát phía dưới vẫn sáng. Giữa khung cảnh ấy, những vườn chà là trải thành dải xanh dọc thung lũng. Xa hơn là các mặt tiền lăng mộ khắc vào đá và những mái nhà đất nằm sát nhau.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Ở phía tây bắc Saudi Arabia, AlUla lưu giữ dấu tích của nhiều cộng đồng từng sinh sống, buôn bán và xây dựng đô thị quanh nguồn nước của ốc đảo. Dadan, Hegra và Old Town thuộc những giai đoạn lịch sử khác nhau, để lại những hình thức kiến trúc và sinh hoạt riêng. Bao quanh chúng là các khối sa thạch, nơi gió và nước tiếp tục làm biến đổi bề mặt qua thời gian. Nguồn: Royal Commission for AlUla.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Hành trình qua AlUla bắt đầu bằng cảnh quan lớn, nhưng thường đọng lại ở những điều nhỏ hơn: một đường chạm phía trên cửa mộ, khoảng trời dưới vòm đá, bóng lá chà là trên lối đi hay một khung cửa cũ trong phố. Từ những chi tiết ấy, vùng đất tưởng như chỉ có đá và cát dần hiện ra với lịch sử cư trú lâu dài.
Hegra: Những mặt tiền chạm khắc giữa sa mạc
Giữa những khối núi gồ ghề của Hegra, các mặt tiền lăng mộ xuất hiện với đường nét cân xứng đến bất ngờ. Phía trên là những bậc trang trí và gờ đá chạy ngang; phía dưới, ô cửa tối nằm gọn trong phần mặt đá đã được đẽo phẳng. Xung quanh công trình, sa thạch vẫn giữ những đường nứt và chỗ lồi lõm tự nhiên.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Sự tương phản ấy làm nên ấn tượng đặc biệt của Hegra. Người thợ đã làm việc trực tiếp trên khối núi, chạm sâu vào đá để tạo ra kiến trúc. Khi nắng chiếu nghiêng, bóng đổ dưới từng gờ trang trí khiến các đường nét nổi rõ, cho thấy độ chính xác của công việc đòi hỏi cả kỹ thuật lẫn thời gian.
Những công trình này là lăng mộ của người Nabataean, nền văn minh cũng để lại di sản nổi tiếng tại Petra, Jordan. UNESCO ghi nhận Hegra có 111 lăng mộ quy mô lớn, trong đó 94 ngôi được trang trí. Các mặt tiền tiêu biểu có niên đại từ thế kỷ I trước Công nguyên đến thế kỷ I sau Công nguyên. Năm 2008, Hegra trở thành di sản đầu tiên của Saudi Arabia được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới. Nguồn: UNESCO.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Quy mô của các lăng mộ dễ thu hút toàn bộ sự chú ý, nhưng Hegra còn có dấu tích của đời sống đô thị. Giếng, kênh dẫn nước và những công trình phòng thủ cho thấy cư dân từng tổ chức cuộc sống tại đây bằng nhiều giải pháp thích nghi với môi trường khô hạn. Nguồn: Experience AlUla.
Nhìn từ khoảng đất trống trước một lăng mộ, có thể thấy rõ phần kiến trúc được chạm khắc chỉ chiếm một phần khối đá. Phần còn lại vẫn vươn lên thô ráp, giữ nguyên dáng núi. Chính sự liền mạch giữa công trình và cảnh quan khiến Hegra có một vẻ trang nghiêm riêng: những đường nét do con người tạo ra đã trở thành một phần của vách đá.
Jabal AlFil: Dáng voi bằng đá dưới nắng chiều
Rời những mặt tiền cân xứng của Hegra, Jabal AlFil mang đến một hình khối tự do hơn. Khối đá khổng lồ có phần thân tròn nặng, nối với một nhánh dài buông xuống mặt đất như chiếc vòi. Khoảng hở bên dưới để lộ nền trời, khiến hình dáng con voi dễ nhận ra ngay từ xa.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Jabal AlFil thường được biết đến với tên Elephant Rock. Cao khoảng 52 mét, khối sa thạch này được tạo hình qua quá trình xói mòn tự nhiên bởi nước, gió và cát trong thời gian dài. Những đường cong trên thân đá và phần “vòi” là kết quả của quá trình ấy. Nguồn: Experience AlUla.
Chiều muộn là lúc hình khối trở nên nổi bật. Nắng thấp làm một bên mặt đá sáng lên, trong khi khoảng hở dưới thân chìm dần vào bóng tối. Màu sa thạch thay đổi theo ánh sáng, từ vàng ấm sang nâu đỏ, rồi tối lại khi đường viền khối đá bắt đầu nổi rõ trên nền trời.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Một người đứng phía dưới trông rất nhỏ. Chi tiết ấy giúp hình dung kích thước của Jabal AlFil rõ hơn những bức ảnh chỉ có đá và cát. Cũng từ đây, khoảng đất xung quanh trở thành một phần của cảnh quan: cần đủ khoảng lùi mới thấy trọn dáng đứng và phần vòi kéo dài xuống nền sa mạc.
Khu vực đón khách có chỗ ngồi và dịch vụ ăn uống, vì vậy buổi tối ở Elephant Rock còn gắn với những cuộc gặp gỡ, trò chuyện. Nguồn: Experience AlUla. Sau một ngày tham quan di tích, ngồi lại dưới chân khối đá là một khoảng nghỉ dễ chịu. Cảnh vật thay đổi chậm theo ánh sáng, còn người xem có thời gian nhận ra những đường nét ban đầu mình đã bỏ qua.
Dadan: Dấu vết những vương quốc cổ
Trên vách đá đỏ ở Dadan, những cửa mộ hiện ra như các ô tối hình chữ nhật. Chúng nhỏ trong tương quan với sườn núi rộng, khác với những mặt tiền lớn dễ nhận biết ở Hegra. Phía dưới là dấu tích kiến trúc và các khu vực khảo cổ, nơi hình hài của một thành phố cổ đang được tìm hiểu qua từng cuộc khai quật.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Dadan từng là kinh đô của các vương quốc Dadan và Lihyan. Trong thiên niên kỷ I trước Công nguyên, nơi đây là một trung tâm đô thị quan trọng của bán đảo Arabia. Vị trí trên tuyến giao thương hương liệu giúp thành phố kết nối với những vùng đất khác, đưa người, hàng hóa và các ảnh hưởng văn hóa đi qua thung lũng. Nguồn: Royal Commission for AlUla, Experience AlUla.
Một trong những dấu tích nổi bật là Lion Tombs, các ngôi mộ có hình sư tử chạm trên mặt đá. Những hình sư tử ngồi tạo điểm nhấn quanh khu mai táng và được diễn giải như biểu tượng của sức mạnh, sự bảo vệ. Các ngôi mộ này được cho là thuộc về những thành viên có địa vị cao trong xã hội Dadan, có thể gồm hoàng tộc. Nguồn: Experience AlUla.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Ở Dadan, phần lịch sử còn chưa được biết rõ cũng tạo nên sức hấp dẫn. Những cửa mộ, nền móng và hiện vật là các đầu mối để nghiên cứu cách cư dân xây dựng thành phố, tổ chức đời sống và giao thương. Kiến thức về nơi này vẫn tiếp tục được bổ sung, thay vì dừng lại ở một câu chuyện đã hoàn chỉnh.
Đặt Dadan bên cạnh Hegra, lịch sử AlUla trở nên rộng hơn. Cùng một vùng thung lũng đã chứng kiến các trung tâm quyền lực và cộng đồng khác nhau phát triển qua nhiều thời kỳ. Vách đá còn đó, nhưng những người sống quanh chúng, ngôn ngữ họ sử dụng và công trình họ xây dựng đã thay đổi.
Ốc đảo AlUla: Những vườn cây nuôi sống thung lũng
Dưới tán chà là, ánh sáng vỡ thành những vệt nhỏ trên mặt đường. Các thân cây vươn cao, để lại khoảng râm bên dưới, còn vách núi thấp thoáng sau những tầng lá. Sau các khu di tích nhiều đá và khoảng đất trống, ốc đảo đưa hành trình về một không gian xanh, gần với đời sống hằng ngày.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Nguồn nước và đất canh tác giúp giải thích vì sao con người có thể định cư lâu dài tại AlUla. Những vườn chà là cung cấp thực phẩm, bóng mát và vật liệu, đồng thời tạo sinh kế cho cư dân. Với thương nhân và người hành hương đi qua vùng đất khô hạn, ốc đảo cũng là nơi có thể dừng chân, nghỉ ngơi và tiếp tế. Nguồn: Experience AlUla.
Vườn cây ở đây có nhiều tầng. Phía trên là tán chà là; bên dưới có các loại cây ăn quả như cam, chanh; gần mặt đất là những loại cây thấp và thảo mộc. Bóng râm cùng nguồn nước giúp duy trì một không gian canh tác phong phú giữa cảnh quan sa mạc. Nguồn: Experience AlUla.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Từ xa, ốc đảo là dải màu xanh nổi bật giữa đá nâu và cát sáng. Nhưng bên trong, đó là những mảnh vườn cần được chăm sóc qua từng mùa. Cây phải được tưới, đất cần được giữ gìn, quả đến kỳ phải được thu hái. Cảnh quan du khách nhìn thấy hôm nay gắn với công việc bền bỉ của nhiều thế hệ.
Đi qua vườn cây cũng giúp kết nối những gì đã thấy ở Hegra và Dadan. Đằng sau các công trình lớn luôn là nhu cầu rất cụ thể của con người: nước uống, thực phẩm, nơi ở và sự trao đổi hàng hóa. Những tán chà là đem lại hình ảnh rõ ràng cho phần đời sống thường ít xuất hiện trong các bức ảnh lăng mộ.
AlUla Old Town: Đời sống sau những bức tường đất
Những ngôi nhà ở AlUla Old Town nằm sát nhau, mở ra mạng lưới ngõ hẹp và các lối rẽ. Tường gạch đất mang màu nâu gần với cảnh quan xung quanh. Trong một con ngõ, chỉ một đoạn trời nhỏ hiện ra phía trên cũng đủ làm nổi bật bóng râm và bề mặt thô của những bức tường.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khu phố cổ từng là một điểm dân cư quan trọng trên đường hành hương từ Damascus đến Mecca. Hàng trăm ngôi nhà liền nhau tạo nên một cấu trúc đô thị dày đặc, nơi không gian sinh hoạt, đi lại và buôn bán gắn bó chặt chẽ. Nguồn: Experience AlUla.
Dù mang dáng vẻ cổ kính, lịch sử cư trú ở đây kéo dài đến khá gần hiện tại. Theo dự án khảo cổ được Bộ Văn hóa Pháp giới thiệu, Old Town vẫn có người sinh sống đến những năm 1980. Các nhà nghiên cứu tìm hiểu đời sống ấy qua kiến trúc, tư liệu, lời kể của cư dân cũ và những vật dụng còn lại. Nguồn: Bộ Văn hóa Pháp.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Trong số đó có bát đĩa, công cụ, giỏ đan, đồ gỗ và cả vở học sinh, cặp sách. Những đồ vật nhỏ đưa lịch sử về với một quy mô quen thuộc: một bữa ăn được chuẩn bị, đứa trẻ đi học, đồ dùng được cất giữ trong nhà. Một khung cửa cũ vì thế gợi nhiều hơn tuổi đời của công trình; nó từng là lối ra vào của một gia đình.
Old Town hiện còn có phố chợ, nhà hàng và quán cà phê phục vụ khách bên cạnh các khu di tích. Nguồn: Experience AlUla. Những hoạt động ấy bổ sung nhịp sống hôm nay vào chuyến tham quan, trong khi các ngôi nhà cổ giữ lại dấu vết của cộng đồng từng ở đây.
(Nguồn ảnh: sưu tầm)
Khi rời những con ngõ và nhìn trở lại thung lũng, các vách đá vẫn là hình ảnh lớn nhất. Nhưng dưới chân chúng giờ đã có thêm những câu chuyện: người thợ chạm mặt tiền lăng mộ, người chăm vườn chà là, những gia đình từng sống sau bức tường đất. AlUla lưu giữ dấu vết của họ trong cảnh quan, từ một đường khắc trên sa thạch đến một lối nhỏ dẫn vào vườn.
